Brześć - twierdza i garnizon we wrześniu 1939 r.

dr Zygmunt Popiel - Echo Polesia włącz .

Garnizon Brzesc Zolnierze 4 dp (żródło: ciekawepodlasie.pl)

W okresie międzywojennego dwudziestolecia Twierdza utraciła znaczenie obronnej fortecy z lat 1842-1915. Stała się jedynym w Polsce osiedlem wojskowym. Istniały tu wszystkie urządzenia placówki użyteczności publicznej, takie jak Urząd Miejski, (w wypadku Twierdzy - Komenda Placu), Kościół Garnizonowy, Szkoła Powszechna, poczta, duży szpital wojskowy, sklepy spożywcze, kino, bogate zaplecze sportowe z przystanią nad Bugiem, licznymi boiskami sportowymi, kortami, ślizgawką, strzelnicami, terenami do uprawiania jeździectwa.

Społeczność Twierdzy-miasteczka liczyła blisko 4 tys. osób, w tym około 250 rodzin oficerów, ponad 500 rodzin podoficerów oraz urzędników wojskowych. Poczynając od roku 1922 Twierdza stała się siedzibą Okręgu Korpusu nr IX. Rozmieszczono w niej między innymi: Szefostwa Służb Okręgu, 9. Okręgowy Szpital Wojskowy, 9 batalion saperów, 9 batalion łączności, 9 batalion sanitarny, 9 dywizjon żandarmerii wojskowej oraz od roku 1933 - 30-ty pułk artylerii lekkiej.

Poza tym w Garnizonie stacjonowały: 35 pułk piechoty, (który pod legał 9. Dyw. Piech z Siedlec), 82. Syberyjski Pułk Strzelców, (z 30. Dyw. Piech. w Kobryniu), 4-ty batalion pancerny, 9-ty dywizjon samochodowy oraz składnice i magazyny wojskowe O. K. nr IX. W czerwcu 1938 r. w nowo wybudowanych obiektach koszarowych Trauguttowa koło Brześcia utworzone zostało Centrum Wyszkolenia Obrony Przeciwlotniczej i Przeciwgazowej[22]. Garnizon Brześć nad Bugiem był również siedzibą szeregu ośrodków zapasowych oraz mobilizacyjnych. Okres międzywojenny był wykorzystywany do modernizacji armii. We wszystkich jednostkach Garnizonu realizowane było szkolenie kolejnych roczników poborowych oraz szkole nie rezerw.

Nadszedł rok 1939. Po dojściu Hitlera do władzy zmianie uległa polityka zagraniczna Niemiec, które poczynając od 1937 r. rozpoczęły realizację zaplanowanych, zaborczych celów. Przejawem tego był przeprowadzony 15 marca 1938 r. „anschluss" Austrii, następnie zagarnięcie, pod pretekstem ochrony mniejszości narodowej części Sudetów Czeskich. Również w stosunku do Polski zostały wysunięte żądania udostępnienia eksterytorialnej autostrady i linii kolejowej dla swobodnego ruchu tranzytowego pomiędzy Rzeszą a Prusami Wschodnimi. Jednocześnie strona niemiecka stawiała ultymatywnie sprawę całkowite go przekazania pod administrację niemiecką Wolnego Miasta Gdańska. Polska zmuszona została do określonych przedsięwzięć obronnych. Do nich, między innymi należało wprowadzenie w dniu 23-go marca 1939 roku częściowej mobilizacji alarmowej. Objęła ona niektóre jednostki stacjonujące na terenie IX. D. O. K. Brześć nad Bugiem. W stan pogotowia postawiono 9., 20., 30., dywizje piechoty, Nowogródzką Brygadę Kawalerii[23].

 W Twierdzy Brzeskiej rozpoczęto mobilizację jednostek przeznaczonych dla poszczególnych dywizji. Między innymi, w ramach 6. batalionu saperów zorganizowano 9. batalion saperów, z przeznaczeniem dla 9. Dywizji Piechoty, jak również 30. batalion saperów dla 30. Dywizji Piechoty. Obydwie, wymienione dywizje zostały skierowane na zachodnią granice państwa: 9. DP w rejon Bydgoszczy, Koronowa oraz 30. w rejon Wielunia, Szczercowa, Dłutowa.

 W kolejnych miesiącach letnich wskutek działań Hitlera napięcie polityczne w Europie wzrastało. W związku z bezpośrednim zagrożeniem ze strony Niemiec, Rząd Rzeczypospolitej Polskiej reprezentowany przez Prezydenta R. P. został zmuszony do ogłoszenia w dniu 30-go sierpnia 1939 roku mobilizacji powszechnej.

 W dniu 1 września 1939 r. wybuchła wojna. Wojska niemieckie zaatakowały z południa, z terenów Słowacji, z zachodu oraz z północy, z ziem Prus Wschodnich. Celowe wydaje się prześledzenie drogi pod forty Twierdzy Brzeskiej XIX. Korpusu Pancernego Wehrmachtu, którego dowódcą był gen. Heinz Guderian[24]. W połowie sierpnia 1939 r. na poligonie Gross Born (Borne Sulinowo) miała miejsce koncentracja jednostek, które tworzyły XIX. Korpus Pancerny. Były to: 2. D. Pzmot. ze Szczecina (d-ca gen. Bader), 3. D. Panc. z Berlina. (d-ca gen. Geyr von Schweppenburg), 20. D. Pzmot. z Hamburga (d-ca gen. Mauritz Wiktorin) W późniejszej fazie walk w skład XIX-go Korpusu weszły: 10. D. Panc. pod dowództwem gen. Ferdinanda Schaala, która swój rodowód rozpoczęła 1-go kwietnia 1939 r. w Pradze. Po 7 września w skład korpusu wcielono Brygadę Forteczną Loetzen (Giżycko), której dowódcą był płk. Gali.

 Wymienione dywizje w dniu 1 września 1939 r. rozpoczęły działania bojowe na Pomorzu, uderzając na wojska Armii „Pomorze"[25], w składzie której, między innymi walczyła 9. Dyw. Piech. z Siedlec. Jednym z pułków dywizji był 35. pułk piechoty z Brześcia nad Bugiem, dowodzony przez ppłk. dypl. Jana Maliszewskiego[26]. Z rejonu Debrzna w kierunku na Tucholę atakowały 3. D. Panc. oraz 2. D. Pzmot. Podobny kierunek natarcia przyjęła 20. D. Pzmot. atakująca z rejonu Człuchowa. Celem ataku 10. D. Panc., uderzającej z rejonu Bytowa, była Kościerzyna, następnie Tczew. Po kilkudniowych, ciężkich walkach dywizje XIX. Korpusu dotarły w rejonie Grudziądza do zachodniej granicy Prus Wschodnich[27]. W związku ze zniszczeniem przez polskich saperów mostu kolejowego na Wiśle pod Tczewem, jednostki Korpusu w dniach 6-8 września zostały przewiezione transportem kolejowym, okrężną trasą przez Nowe, Starogard Gdański, Gdańsk, Elbląg, Olsztyn, w nowy rejon koncentracji jakim był poligon Orzysz (Ares). W dniu 9 września, we wczesnych godzinach rannych, wszystkie cztery dywizje, wzmocnione Brygadą Forteczną Loetzen (Giżycko) ponownie przekroczyły granicę Polski. Po złamaniu oporu w rejonie Wizny, Korpus kontynuował natarcie w kierunku Zambrowa, gdzie doszło do zaciętych walk z przebijającymi się z rejonu Łomży oddziałami 18. Dywizji Piechoty[28].

 W pierwszej dekadzie miesiąca września w Twierdzy Brzeskiej przystąpiono do organizowania 56. Rezerwowej Dywizji Piechoty. W trakcie jej tworzenia, na skutek zmieniającej się sytuacji militarnej organizowaną dywizję przekształcono w Grupę Operacyjną „Brześć". Na jej czele stanął emerytowany generał brygady Konstanty Plisowski. Utworzony został Sztab Zgrupowania, do którego weszli[29]: Szef Sztabu ppłk. dypl. Alojzy Horak, (do 17.09), Adiutant D-cy ppor. rez. art. Jan Nepomucen Mazarski, Komendant Placu ppłk. rez. Tadeusz Lechnicki, Dowódca Piechoty ppłk. Julian Andrzej Sosabowski, Z-ca Dowódcy Piechoty ppłk. Konstanty Pereświat-Sołtan, Dowódca Artylerii mjr. dypl. Stanisław Komornicki, Szef Łączności kpt. Jerzy Jeżewski, Szef Służby Zdrowia kpt. dr Feliks Dragan, Z-ca K-ta 9-go O. Sz. Woj. Szef Duszpasterstwa mjr. ks. kapelan Franciszek Walasek. Służba duszpasterska por. Józef Krupiński, kapelan 9-go O. Sz. Woj.

 W skład Zgrupowania, poza służbami weszły następujące jednostki: batalion marszowy 82. Syberyjskiego Pułku Strzelców z Brześcia n/B, D-ca kpt. Wacław Radziszewski; batalion marszowy 35. Pułku Piechoty z Brześcia n/B, D-ca kpt. Zdzisław Baczyński; batalion marszowy 34. pułku piechoty z Białej Podlaskiej, D-ca kpt. Tadeusz Radziszewski; batalion marszowy 33. pułku piechoty z Łomży, D-ca kpt. Szczupak; 81. batalion wartowniczy z Twierdzy brzeskiej, D-ca (do 13.09.39 mjr. Tadeusz Górecki, od 13.09.39 por. Jan Polaczek); N. N. 82. batalion wartowniczy z Twierdzy brzeskiej, D-ca por. Mieczysław Norbert Stankiewicz; N. N. 56. batalion saperów, D-ca por. Jan Polaczek (do 13.09.39.) ppor. rez. Kazimierz Giaro (od 13.09.) D-ca kolumny saperskiej: por. Józef Kuźba.

 Dodatkowo batalion został wzmocniony przybyłą w dniu 11 września, 3., zmotoryzowaną kp. oraz pozostałością 2. kp. 9-go batalionu saperów, które pod dowództwem st. sierż. Franciszka Popiela, wycofując się po rozbiciu przez Niemców 9. Dyw. Piech. w rejonie Tucholi, dotarły do Twier dzy brzeskiej30. Łącznie batalion liczył około 400 saperów. Kompania łączności, D-ca ppor. rez. Lucjan Śliwiński; 49. dywizjon artylerii z 30 pal, z Twierdzy brzeskiej, D-ca mjr dypl. Stanisław Komornicki. (12 armat 75 mm); 3. bateria artylerii p/lot zmot. z Brześcia-Trauguttowa, D-ca kpt. Stanisław Małecki (4 działa 40 mm); batalion pancerny z Brześcia n/B, D-ca mjr. Karol Krzyżanowski; D-ca plut. ppor. Zygmunt Nagórski (pluton czołgów rozpoznawczych TKS); 112. kpcz. lekkich, wolnobieżnych Renault FT-17 z Żurawicy k/Przemyśla (15 czołgów), D-ca por. Wacław Stoklas; 113. kpcz. lekkich, wolnobieżnych Renault FT-17 z Żurawicy k/Przemyśla (15 czołgów), D-ca por. Jerzy Marian Ostrowski; 9. dywizjon samochodowy z Brześcia, D-ca mjr. Władysław Jaskólski. 53. pociąg pancerny „Śmiały" (działał w początkowej fazie obrony), D-ca kpt. Mieczysław Malinowski; 55. pociąg pancerny „Marszałek" (działał w początkowej fazie obrony), D-ca kpt. Andrzej Podgórski. Łącznie Zgrupowanie liczyło koło 2.5 tys. żołnierzy w t. 1800 bagnetów, 16 ckm.

 Miasto Brześć n/Bugiem, jako ważny węzeł komunikacyjny oraz Twierdza, w której mieściły się ośrodki zapasowe i mobilizacyjne stanowiły w tym okresie dla działalności niemieckiego lotnictwa leżące daleko za linia frontu ważne cele strategiczne. Obecność Niemców w dniu 12 września 1939 r. w rejonie Ciechanowca, Bielska Podlaskiego oraz dalsze przemieszczanie się w kierunku południowym, wzdłuż koryta rzeki Bug wskazywało, że następnym celem ataku może być Brześć n/B.

 Dowództwo Zgrupowania, uwzględniając szczupłość sił, którymi dysponowano, postanowiło zrezygnować z obsadzania pierścienia fortów zewnętrznych. Zgodnie z rozkazem D-cy Zgrupowania baterie 49. dyw. artylerii mjr. Stanisława Komornickiego już w dniu 13 września 1939 r zajęły wysunięte stanowiska ogniowe: 1. bateria kpt. Arseniego Mielniczuka i 2. bateria kpt. Mariana Westfalewicza w rejonie lotniska Adamkowo, trzy działony z 3. baterii kpt.Tadeusza Janiszewskiego, w rejonie koszar 35. pp oraz II. fortu. Czwarty działon por. B. Lebiedzkiego wysunięto w lewo, bliżej prawego brzegu rzeki Bug[32]. Przygotowując do obrony pozycje główne wszystkich trzech umocnień wyznaczono pododdziałom następujące odcinki:

 Na Wyspie Północnej, w rejonie Bramy Kobryńskiej oraz fortyfikacji kobryńskich;- od prawego brzegu rzeki Muchawiec do rejonu Bramy Brzeskiej - batalion marszowy 82 sps pod dowództwem kpt. Wacława Radziszewskiego. W rejonie Bramy Brzeskiej - dwa bataliony wartownicze. W rejonie Bramy Brzeskiej oraz Bramy Bielskiej, po prawy brzeg rzeki Bug - 33. batalion marszowy pod dowództwem kpt. Szczupaka. Pozycje na Wyspie Północnej, które uważano jako główny kierunek spodziewanego ataku ze strony jednostek XIX. Korpusu Pancernego zostały dodatkowo wzmocnione czołgami ze 112. kompanii czołgów lekkich Renault FT-17, które po wkopaniu na linii stanowisk piechoty spełniały rolę kopuł pancernych. Niezależnie od w/w sił w rejonie Wojskowego Więzienia Śledczego Brygidki stanowiska ogniowe zajęła 3. bateria artylerii przeciwlotniczej kpt. Stanisława Małeckiego oraz pluton czołgów rozpoznawczych ppor. Zygmunta Nagórskiego. Stanowiły one znaczące wzmocnienie piechoty, która broniła tego odcinka.

 Na Wyspie Lotniczej, na odcinku od lewego brzegu rzeki Bug, w rejonie starego koryta, do Bramy Terespolskiej stanowiska zajął batalion marszowy 34 pp, kpt. Tadeusza Radziszewskiego. Do obowiązków batalionu należało patrolowanie terenu do mostu kolejowego włącznie[33]. Na odcinku od Bramy Terespolskiej, do lewego brzegu rzeki Bug - pozycje obrony zajęła kompania wartownicza.

Na Wyspie Szpitalnej, w rejonie Bramy Chełmskiej rozmieszczony został batalion marszowy 35 pp pod dowództwem kpt. Zdzisława Baczyńskiego. Rozmieszczenie sił obrony ilustruje szkic.

 W dniu 13. września jednostki dywizji XIX. Korpusu Pancernego znalazły się na dalekich przedpolach Brześcia n/B. osiągając rubież: Wysoko Litewskie - Kamieniec Litewski. W godzinach popołudniowych silny patrol pancerny w składzie czterech czołgów z 10. Dyw. Pana przemieszczający się od strony m. Czernawczyce w kierunku miasta oraz Twierdzy został zatrzymany i odparty ogniem działonów 3. baterii kpt. Janiszewskiego. Następnego dnia, 14. września we wczesnych godzinach rannych wszystkie działony operujące na wysuniętych stanowiskach ogniowych otrzymały rozkaz wycofania się do Twierdzy[34].

  • Źródła:
  • 22) Płk. Dr Roman Odzierzyński, Komendant Centrum Wyszkolenia Obrony Przeciwlotniczej i Gazowej. Informacja o utworzeniu C. W. O. P. i G. Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie. Archiwum B.I. 102/A.
  • 23) Wojna Obronna Polski 1939. Praca zbiorowa pod red. Eugeniusza Kozłowskiego, s. 279. Wyd. MON, Warszawa, 1979.
  • 24) Dziennik Wojenny ІXI. Korp. Panc. Archiwum Akt Nowych, mikrofilmy aleksandryjskie, sygnatura T-314, rolka 611, klatki 659-67.
  • 25) Dietwart Asmus, Die 20. Inf. Div. (mot.), Chronik Geschichte 2. Teil. 1939-1940, s. 5 I dalsze 2.
  • 26) Jan Maliszewski, Wspomnienia dowódcy 35. Pułku Piechoty, Żołnierze Września, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1971 r. Szkic-Załącznik do: Żołnierze Września.
  • 27) Dietwart Asmus, tamże, s. 44 (szkic).
  • 28) Dietwart Asmus, tamże, s. 48 (szkic nr 6, Die Vernichtung der polnischen 18. Division 9. 13ІX39).
  • 29) Julian Andrzej Sosabowski, ppłk., Działania obronne twierdzy Brześć nad Bugiem 14-17 września 1939 r., Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie. Archiwum B.I. 99/A.
  • 30) Grzegorz Ignatowicz, Wspomnienia żołnierza 9-go batalionu saperów. „Bohaterowie Twierdzy Brzeskiej". „Głos znad Niemna". Grodno. 20-26 września 1993 r., s. 5.
  • 31) Julian Andrzej Sosabowski, ppłk., tamże.
  • 33) Henryk Krzyczkowski, Wspomnienia. Cz. ІІ „Godziny Rozpaczy", s. 134. Maszynopis oraz kaseta z nagraniem relacji w posiadaniu autora.
  • 32) Jerzy Sroka, tamże s. 135-139.
  • 34) Ludwik Górecki, ppor., Relacja z działań wojennych 33. bat. marsz., Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie, Arch. B. I.. 99/B. Zygmunt Nowakowski, ppor. rez., Relacja z działań wojennych 30. pal., tamże, Arch. B. I. 99/B. Edward Jan Paprzycki, ppor. rez., Relacja z działań wojennych 34. bat. marsz., tamże, Arch. B. I. 99/B. Adam Olszewski, por., Relacja z działań wojennych 33. bat. marsz., tamże, Arch. B. I. 99/B. Witold Walentynowicz, ppor. rez. Sap., Relacja z działań wojennych 56. bat. sap., tamże, Arch. B. I. 99/B.
  • Autor:
  • Artykuł napisany przez płk w st. spocz. dr Zygmunta Popiela w Biuletynie Filaretów z Polesia "Echo Polesia"

baner laplander